VE „Bijela“ i Brezna: Lokalne zajednice prepreka profitu privatnih investitora, koga štiti država?
Planirana Vjetroelektrana „Bijela“ kod Šavnika predstavljena je kao jedan od najvećih novih projekata obnovljive energije u Crnoj Gori. Međutim, pitanje koje je vremenom izazvalo najviše neslaganja nije bilo samo gdje će biti postavljene vjetroturbine, već kako će proizvedena struja biti priključena na prenosnu mrežu, preko čijih imanja će proći dalekovod i šta će razvoj nove energetske infrastrukture značiti za ljude koji žive u okolnim selima, piše Raskrinkavanje.me.
Raskrinkavanje.me je dio Međunarodne mreže za provjeru informacija (International Fact-Checking Network – IFCN), Evropske mreže standarda za provjeru činjenica (European Fact-Checking Standards Network – EFCSN), kao i dio Evropskog kodeksa standarda za nezavisne organizacije za provjeru činjenica, te dio regionalne mreže za borbu protiv dezinformacija – SEECheck čije su članice organizacije koje vode slične platforme: Zašto ne iz Bosne i Hercegovine, KRIK i Fake news tragač iz Srbije, Faktograf iz Hrvatske, MOST iz Makedonije i Oštro iz Slovenije.
U Crnoj Gori, Građanska inicijativa “Spasimo Brezna” više od godinu dana pokušava da spriječi gradnju međunarodnog energetskog čvorišta u centru svog sela Gornja Brezna, što bi značilo, kako su više puta ponovili u javnosti, de facto raseljavanje sela. Oni u kontinuitetu upozoravaju da bi gradnja čvorišta za međunarodne 400kV dalekovode i brojne vjetro i solarne elektrane, u centu naseljenog mjesta, čiji stanovnici žive od turizma i poljoprivrede, dovela do pretvaranja ovog agro turističkog regiona u energetsku industrijsku zonu, uništilo ekonomiju, potpuno obezvrijedilo imovinu i investicije mještana i dovelo do napuštanja vjekovnih imanja.
Njihove aktivnost usmjerene su na ligitimnu, pravnu borbu, prikupljanje i dostavljanje dokumenata i dokaza, podnošenje tužbi i krivičnih prijava, kao i pokretanje žalbenih postupaka pred Evropskom bankom za obnovu i razvoj koja je, kako tvrde, nezakonito, i suprotno vlastitim pravilima i standardima, odobrila kredit crnogorskoj državnoj energetskoj kompaniji CGES za gradnju SS Brezna 400kV u Breznima. Borba mještana Brezana da zaštite svoje domove trenutno se odvija u dva pravca: spriječavanje gradnje TS Brezna 40okV, i spriječavanje gradnje VE Bijela u Šavniku i dalekovoda koji prolaze preko njihovih imanja, kuća, turističkih objekata, do trafostanice u Breznima. Investitor VE Bijela je formalno kompanija iz Dubaija Alcazar Energy Partners koja je 2022. godine osnovala podružnicu u Luksemburgu. Država Crna Gora trenutno sprovodi eksproprijaciju privatnih imanja u korist Vjetro parka Bijela, oduzima zemlju mještanima opština Šavnik i Nikšić na period od 30 godina, po cijenama od 0,50 centi po m2 ukupno.
Pogođeni mještani podnijeli su tužbu Upravnom sudu protiv odluke Vlade kojom proglašava javni interes u korist Ministarstva urbanizma, prostornog planiranja i državne imovine, a ekspropriiše zemlju u interesu Alcazar Energy Partners iz Dubaija. Mještani, takođe, u komunikaciji sa EBRD kod koje Alcazar Energy Partners traži kreditna sredstva za ovaj projekat, dostavljaju dokaze i dokumentaciju koja ukazuje ne neregulranosti cijelog postupka i nepoštovanje pravila i standarda same EBRD (European Bank for Reconstruction and Development) od koje traže novac.
Istraživački osvrt Raskrinkavanje.me na gradnju kritične energetske infrastrukture i odnos prema pogođenim lokalnim zajednicama prenosimo integralno.
Tokom razvoja projekta smjenjivali su se institucionalni postupci, javne rasprave, obećanja investitora o saradnji sa zajednicom, protesti mještana, sporovi oko zemljišta i žalbe domaćim i međunarodnim institucijama. Projekat je u jednom trenutku dobio ‘zelenu’ saglasnost Agencije za zaštitu životne sredine, ali je Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera, kao drugostepeni organ u postupku, u maju 2026. tu odluku poništilo i predmet vratilo na ponovni postupak. Istovremeno, pritužbe stanovnika Brezana, obližnjeg sela na teritoriji opštine Plužine, dospjele su i pred nezavisni mehanizam odgovornosti (IPAM EBRD's Independent Project Accountability Mechanism) Evropske banke za obnovu i razvoj (EBRD).
Zbog toga ovo više nije samo lokalna priča o jednom dalekovodu niti jednostavna rasprava o tome da li je neko za ili protiv vjetroelektrana. Riječ je o pitanju kako se u Crnoj Gori planiraju veliki energetski projekti, koliko javnost zaista može da utiče na odluke koje mijenjaju prostor u kojem ljudi žive i šta se događa kada se interes investitora, države i lokalne zajednice ne podudaraju.
U analizi koja slijedi hronološki smo rekonstruisali razvoj Vjetroelektrane „Bijela“, planirani priključak prema postojećoj trafostanici Brezna, ključne odluke institucija i aktivnosti Građanske inicijative „Spasimo Brezna“. Čitaocima ostavljamo da na osnovu dokumenata, javnih izjava i provjerljivih činjenica procijene da li su građani bili pravovremeno informisani, da li su njihovi prigovori ozbiljno razmatrani i da li se jedan projekat zelene energije razvijao na način koji jednako uvažava životnu sredinu, javni interes i prava ljudi na čijim se imanjima planira njegova infrastruktura.
Vjetroturbine za Brezna: Kako je zamišljen projekat
VE „Bijela“ se u zvaničnim projektnim materijalima vodi kao vjetropark na području opštine Šavnik, kapaciteta oko 118–118,8 MW, sa planiranih 17 turbina i očekivanom godišnjom proizvodnjom većom od 320 GWh. Investitor Alcazar Energy Partners,iz Dubaija, je prava na projekat preuzeo u septembru 2023. godine, kroz partnerstvo sa prvobitnim developerima Simes Inženjering i Sistem MNE, uz projekciju investicije od oko 200 miliona dolara. Na svojim stranicama Alcazar i u julu 2026. vodi Bijelu kao projekat u statusu “Under Development” (u razvoju).
Ključ za razumijevanje spora je priključak. Struja iz vjetroparka ne ostaje na lokaciji turbina, nego ide preko interne trafostanice i novog 110 kV dalekovoda prema trafostanici Brezna. U javnim izvorima tu već postoji određena nedosljednost: pojedini materijali i medijski izvještaji pominju vod dug 18,7 kilometara, dok su u ranijim javnim prikazima i sa rasprava pominjane dužine od oko 22 kilometra. Ta razlika sama po sebi ne dokazuje nepravilnost, ali dobro pokazuje širi problem ovog slučaja: javna dokumentacija nije uvijek bila potpuno usaglašena.
Važno je istaći i jednu preciznost koju dio javnosti često pojednostavi. U promptu se govori o trasi koja prolazi kroz Donju Breznu, ali javno dostupno obavještenje Agencije za zaštitu životne sredine (EPA) o saglasnosti iz februara 2026. završni dio trase vodi kroz katastarsku opštinu Gornja Brezna, opština Plužine. Istovremeno, u javnim nastupima i u IPAM postupku govori se šire o prostoru Brezana, odnosno o zoni Gornje i Donje Brezne kao jednoj cjelini života, turizma i privatnih imanja. Zbog toga je najtačnije reći da je spor vezan za širi prostor Brezana, dok formalna dokumentacija završni dio priključka veže za KO Gornja Brezna.
Energetski projekat postao lokalni spor
Formalna priča se odvijala prilično glatko. EPA je krajem 2024. donijela rješenje da je za VE „Bijela“ sa priključnim dalekovodom 110 kV potrebna izrada elaborata procjene uticaja na životnu sredinu, a 31. marta 2025. objavila je da je investitor podnio zahtjev za saglasnost na Elaborat. U međuvremenu su Crnogorski elektroprenosni sistem (CGES) i predstavnik vjetroelektrane u septembru 2024. potpisali ugovor o priključenju na prenosni sistem, uz jasno navedenu činjenicu da će prije priključenja biti potrebna nadogradnja trafostanice Brezna. U januaru 2025. Alcazar i Elektroprivreda Crne Gore (EPCG) potpisali su memorandum koji je otvorio razgovore o budućem PPA aranžmanu, tj Ugovoru o direktnom otkupu električne energije.
Maj 2025. bio je trenutak kada je spor postao vidljiv široj javnosti. Na javnoj raspravi u Plužinama mještani Gornjih Brezana javno su se usprotivili planu da dalekovod i prateća infrastruktura uđu u njihovo selo. Govorili su o uticaju na turizam, pčelarstvo, privatna imanja i svakodnevni život. Investitor je dan kasnije odgovorio da „prepoznaje zabrinutost“ mještana, da razmatra alternative i da želi da umanji uticaj na lokalne zajednice i pejzaž. U isto vrijeme, na samoj projektnoj stranici kompanija je objavila i memorandume o saradnji sa Turističkom organizacijom Šavnik, Parkom prirode Dragišnica i Komarnica i Obrazovnim centrom Šavnik, čime je pokušavala da projekat veže za širi narativ lokalnog partnerstva.
Od ljeta 2025. lokalni otpor je postao organizovaniji i glasniji. 29. juna 2025. mještani okupljeni u Građanskoj inicijativi „Spasimo Brezna“ blokirali su magistralni put Nikšić–Plužine, tvrdeći da se u centru sela pokušava formirati visokonaponsko energetsko čvorište koje bi ugrozilo naseljeni prostor. U julu su iz GI optužili Alcazar da pritiska vlasnike zemljišta i da prijeti eksproprijacijom radi prolaska dalekovoda prema Breznima. U avgustu su usvojili Deklaraciju za spas Brezana, koju je, prema njihovim navodima, potpisalo više od 200 ljudi, čime su protest formalizovali kao dugoročnu lokalnu kampanju. Već tada je bilo jasno da GI ne vidi problem samo u jednom dalekovodu, nego u tome što Brezna postaju prostor na koji se sabiraju interesi više energetskih projekata.
Javni interes za privatni projekat: Ko plaća eksproprijaciju?
Krajem decembra 2025. godine Vlada Crne Gore utvrdila je javni interes za nepotpunu eksproprijaciju privatnih parcela u opštinama Šavnik i Nikšić, radi izgradnje elektroenergetske i putne infrastrukture. Iako u nazivu odluke nije navedeno da se ona odnosi na Vjetropark „Bijela“, drugi dokumenti Vlade, kao rješenja o eksproprijaciji koja su dostavljena vlasnicima, a u kojima se dostavlja procjena vrijednosti zemljišta, u kojima se eksplicitno navodi da je korisnik eksproprijacij „Vjetro park Bijela“, crnogorskom projektnom firmom investitora Alcazar Energy Partners.
Takva odluka omogućila je pokretanje pojedinačnih postupaka u kojima vlasnici ne moraju potpuno izgubiti svojinu, ali se na njihovim parcelama može ustanoviti dugoročna službenost ili drugo ograničenje radi izgradnje dalekovoda i pristupnih puteva. Mještani tvrde da se postupci vode na period od 30 godina i da su ponuđene naknade izuzetno niske, navodeći primjer od 15 eura za ograničavanje korišćenja 1.571 kvadratnog metra zemljišta.
Posebno pitanje otvoreno je oko izvora novca za naknade. GI „Spasimo Brezna“ tvrdi da je sredstva deponovalo nadležno Ministarstvo prostornog planiranja i urbanizma, iako je krajnji korisnik infrastrukture privatni investitor. Sama činjenica da Ministarstvo vrši uplatu ili isplatu ne dokazuje, međutim, da trošak konačno snosi državni budžet, jer Zakon o eksproprijaciji predviđa da sredstva na depozitni račun obezbjeđuje korisnik eksproprijacije. Bez objavljivanja dokaza o uplati i ugovora između države i investitora nije moguće utvrditi da li država samo administrativno vodi postupak, da li će joj investitor refundirati novac ili će naknade zaista biti plaćene na teret građana.
Iza protesta i žalbi: Koji su zahtjevi GI ,,Spasimo Brezna’’?
Stav GI „Spasimo Brezna“ bio je od početka dosljedan i prilično jednostavan: oni ne osporavaju obnovljive izvore energije kao takve, nego način na koji se teret infrastrukture prebacuje na njihovo selo. U javnim nastupima insistiraju da se Brezna tretiraju kao stvarno naseljeni prostor, a ne kao prazna tačka na karti, da se trasa dalekovoda ne može voditi preko privatnih imanja bez stvarnog pristanka i da se trafostanica i prateći visokonaponski koridori moraju izmjestiti iz zone kuća, turizma i poljoprivrede. Njihov javni govor je često oštar i ponekad maksimalistički, ali suština zahtjeva ostaje ista: više informacija, pun uvid u dokumentaciju, poštovanje prava vlasnika i drugačije prostorno rješenje.
Ta inicijativa je veoma brzo izašla iz lokalnog okvira. 7. avgusta 2025. tri predstavnika GI „Spasimo Brezna“ podnijela su žalbu IPAM-u, nezavisnom mehanizmu odgovornosti EBRD-a, u vezi sa odvojenim projektom proširenja trafostanice Brezna koji finansira EBRD preko CGES-a. U registru IPAM-a navodi se da su zahtjev podnijeli u ime zajednice od 75 stanovnika Gornje Brezne, uz tvrdnje da projekat prijeti trajnosti sela, turizmu, poljoprivredi, zdravlju i vrijednosti imovine, te da lokalna zajednica nije bila pravilno identifikovana ni konsultovana. Time je GI postigla jednu važnu stvar: ono što je u Crnoj Gori dotad izgledalo kao još jedan lokalni spor oko zemljišta i infrastrukture postalo je predmet međunarodne provjere.
Uz to su koristili i druge mehanizme. U IPAM izvještaju se vidi da su se obraćali klijentu, lokalnim i nacionalnim vlastima, kancelariji EBRD-a u Podgorici, a potom i kroz žalbeni postupak po pravilima Banke o pristupu informacijama. U domaćem prostoru GI je nastavila sa otvorenim pismima, protestnim saopštenjima i tvrdnjama o spornim katastarskim zabilješkama, službenostima i mogućoj eksproprijaciji. Važno je, međutim, ostati precizan: ove navode GI „Spasimo Brezna“ treba razlikovati od zvanično utvrđenih činjenica, jer nije donesena nijedna konačna odluka kojom bi bila potvrđena nezakonitost na koju inicijativa ukazuje.
,,Zelena dozvola’’ izgubila boju, slučaj na međunarodnoj provjeri
Početkom 2026. izgledalo je da projekat formalno ide naprijed. EPA je 10. februara objavila da je kompaniji „Vjetro park Bijela“ još 26. decembra 2025. data saglasnost na Elaborat procjene uticaja na životnu sredinu za VE „Bijela“ sa priključnim dalekovodom 110 kV. U medijima je to predstavljeno kao „zelena dozvola“, uz podsjećanje da je riječ o projektu sa 17 turbina, investiciji od oko 200 miliona eura i priključku preko Brezna.
Ali, kretanje u tom pravcu nije dugo trajalo. 26. februara 2026. mještani Brezana i Duži, okupljeni oko GI „Spasimo Brezna“, objavili su da su na to rješenje podnijeli žalbu Ministarstvu ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera, kao drugostepenom organu. Tvrdili su da je saglasnost data za projekat koji se bitno razlikuje od onog koji je bio na ranijoj javnoj raspravi, da su ubacivane nove parcele i da je postupak opterećen ozbiljnim proceduralnim problemima. Tu počinje najvažniji domaći pravni obrt u cijelom slučaju.
13. maja 2026. Javniservis Radio-televizija Crne Gore (RTCG) je, pozivajući se na saopštenje GI, objavio da je Ministarstvo kao drugostepeni organ poništilo rješenje EPA broj 03-UPI-2482/33 od 26. decembra 2025. i predmet vratilo na ponovni postupak i odlučivanje. Prema tom javno prenesenom sažetku, Ministarstvo je prihvatilo da postoje proceduralne nezakonitosti i materijalni nedostaci, uključujući neadekvatnu procjenu uticaja na zaštićena područja (Park prirode Dragišnica i Komarnica i kanjon Nevidio) i šire kumulativne efekte.
Osim toga, katastarske parcele navedene u zahtjevu i u rješenju EPA-e nisu u skladu. Precizno, parcele i katastarske opštine koje su obuhvaćene rješenjem EPA-e, se u velikom broju razlikuju od onih navedenih u zahtjevu kompanije Alcazar Energy za odlučivanje. Iz GI navode da se radi o velikom broju parcela koje nikada nisu bile predmet procedura i javne rasprave, bez znanja i saglasnosti njihovih vlasnika, te da je kreiran takozvani, a po zakonu nemoguć i nepostojeći, “inovirani” elaborat gdje su uvrštene nove parcele i nove katastarske cjeline, bez zakonite nove procedure odlučivanja o potrebi izrade elaborata i bez nove javne rasprave.
Skoro u isto vrijeme stigao je i drugi, međunarodni preokret. IPAM je početkom juna 2026. objavio Izvještaj o procjeni (Assessment Report) za slučaj „CGES – SS Brezna“. U tom izvještaju nije utvrđeno kršenje pravila EBRD-a, ali je potvrđeno nekoliko stvari koje su za javni spor veoma važne. IPAM je tokom terenske misije zabilježio da kod trafostanice postoje kuće i eko-objekti, da se pristup lokaciji odvija preko jednog puta kroz selo, da su stanovnici zabrinuti zbog prašine, buke, elektromagnetnih polja, geološke stabilnosti terena i budućnosti turizma, te da je EBRD menadžment priznao da su projektni dokumenti o obližnjim domaćinstvima mogli biti jasniji i da Plan uključivanja zainteresovanih strana nije sproveden kako je prvobitno zamišljen, jer je održan samo jedan sastanak, u maju 2025.
Jednako je važan i ishod te faze. Pošto su predstavnici GI ostali pri stavu da ih zanima samo izmještanje trafostanice, a CGES rekao da o relociranju ne može odlučivati jer to nije u njegovoj nadležnosti, IPAM je zaključio da Inicijativa za rješavanje problema nije realna u ovom stanju stvari i prebacio je predmet u fazu Provjere usklađenosti (Compliance Assessment), a što bi trebalo da rezultira procjenom da li ispunjava kriterijume za pokretanje postupka pune provjere usklađenosti sa politikama EBRD-a. U izvještaju se navodi i da CGES ne očekuje početak izgradnje proširenja trafostanice prije jeseni 2027., uz planirana geotehnička istraživanja tokom proljeća te godine. To je podatak koji snažno utiče i na priču o VE „Bijela“, jer pokazuje da priključna infrastruktura kasni mnogo više nego što se to ranije javno predstavljalo.
Projekat na pola puta
VE „Bijela“ i dalje postoji kao aktivan projekat investitora Alcazar Energy Partners, sa mrežnim ugovorom, projektnim sajtom i statusom “Under Development”, ali bez javno potvrđenog početka glavnih građevinskih radova. Na zvaničnoj projektnoj stranici posljednja vijest i dalje je iz 6. februara 2026., bez objave o finansijskom zatvaranju, izboru glavnog izvođača ili otvaranju gradilišta.
Istovremeno, pravna osnova na koju se investitor oslanjao početkom 2026. više nije stabilna kao prije. Javnosti je u februaru predstavljena saglasnost EPA, ali je u maju ta saglasnost, prema drugostepenoj odluci Ministarstva, poništena i vraćena na novi postupak. Drugim riječima, predmet je vraćen unazad upravo u tački u kojoj je investitor računao da je prošao ključni ekološki korak.
Paralelno sa tim, linija konflikta u Breznima nije oslabila nego je dodatno učvršćena. IPAM-ov izvještaj iz juna 2026. dao je GI „Spasimo Brezna“ ono što joj je dugo nedostajalo u domaćoj raspravi: nezavisnu potvrdu da prostor oko trafostanice nije nenaseljena praznina, da lokalna zajednica postoji, da živi uz pristupni put i da su konsultacije bile ograničene. To nije pobjeda u punom pravnom smislu, ali jeste značajan pomak u odnosu snaga u sporu.
VE ,,Bijela’’ nije zaustavljena, ali nije ni „zaključana“. Projekat je i dalje živ, investitor ga nije skinuo sa svojih razvojnih planova, ali je do jula 2026. izgubio ono što je trebalo da bude njegov najvažniji domaći regulatorni oslonac. U isto vrijeme, GI „Spasimo Brezna“ je od lokalne grupe mještana prerasla u aktera koji paralelno vodi domaći upravni spor, javnu kampanju i međunarodni postupak odgovornosti.
Priča o VE „Bijela“ pokazala je da se veliki energetski projekti ne grade samo na planinskim grebenima, već i kroz zakone, katastre, javne rasprave i povjerenje ljudi koji žive uz njihovu infrastrukturu. Turbine još nisu počele da se okreću, ali se oko projekta već dugo okreću pitanja o trasama, parcelama, nadležnostima i granici između javnog interesa i privatne koristi.
Mještani Brezana uspjeli su da svoj lokalni otpor prevedu na jezik institucija, žalbi i međunarodnih mehanizama, dok su domaće procedure pokazale koliko jedna „zelena dozvola“ može biti manje ekološka nego što njen naziv sugeriše.
Poništavanje saglasnosti nije označilo kraj projekta, kao što ni izvještaj IPAM-a nije donio konačnu pobjedu zajednici, ali su oba događaja potvrdila da pitanja koja su mještani otvarali nisu mogla biti jednostavno sklonjena sa puta. VE „Bijela“ zato sredinom 2026. stoji između razvojnih planova i neriješenih sporova, još uvijek dovoljno živa da napreduje, ali ne i dovoljno sigurna da bi njen put bio unaprijed određen. Ishod će zavisiti od toga hoće li naredne odluke biti samo još jedna etapa u administrativnom prolazu ili trenutak u kojem će institucije konačno pokazati da se energetska tranzicija ne može voditi mimo ljudi preko čije zemlje prolazi.
