“EURO MODEL” ZA POČETNIKE (1): Plate rastu, socijalna pomoć ne – najsiromašniji postaju još siromašniji

Na osnovu zvaničnih podataka, važećih propisa, Vladinih najava i javno dostupnih fiskalnih i statističkih pokazatelja, portal Volim Podgoricu VOP uradio je seriju analiza mogućih efekata Euro modela na različite djelove društva i ekonomije – socijalno ugrožene građane, penzionere, zaposlene, mikro i mala preduzeća, velika preduzeća, javni sektor, lokalne samouprave, cijene i ukupnu fiskalnu stabilnost.

Analize ćemo objavljivati u serijalu „EURO MODEL ZA POČETNIKE“, sa ciljem da složenu ekonomsku reformu prevedemo na jasan i razumljiv jezik i odgovorimo na pitanja koja neposredno određuju životni standard građana: ko dobija, koliko dobija, ko snosi trošak, gdje su najveći rizici i šta se može dogoditi ako se očekivani prihodi, rast ekonomije ili kretanje cijena ne razviju prema Vladinim projekcijama.

Nećemo Euro model posmatrati samo kroz obećani rast plata, već kroz odnos koristi i mogućih posljedica. Pokušaćemo da pokažemo kako ista mjera može biti veliki dobitak za jednu grupu građana, a istovremeno gubitak za drugu.

Cilj serijala nije da Euro model unaprijed proglasi ni uspješnim ni neuspješnim. Cilj je da građani prije njegove primjene imaju što potpuniju sliku o tome šta reforma zaista znači za njihov kućni budžet, posao, penziju, socijalnu sigurnost i cijene koje svakodnevno plaćaju.

Uticaj “EURO MODELA” na najugroženiju kategoriju društva

Euro model obećava snažan rast neto zarada za zaposlene, ali u paketu od šest zakona koji je Vlada utvrdila 17. septembra nema odgovarajuće mjere kojom bi se socijalna davanja povećala za isti ili približan procenat. Istovremeno, Vlada smanjuje dio prihoda koji pripada opštinama i Egalizacionom fondu, dok lokalnim samoupravama od 2027. raste odgovornost za finansiranje socijalnih usluga. Najveći rizik zato možda nije za one koji će dobiti veću platu, već za građane koji platu uopšte ne primaju.

Vlada je Euro model predstavila gotovo isključivo kroz ono što će građanin koji radi dobiti na računu.

ČEKAJUĆI “EURO MODEL”, CIJENE VEĆ IDU GORE: Ko profitira, a ko će platiti račun?

Minimalne neto zarade trebalo bi da porastu na 1.000, 1.250 i 1.400 eura, zavisno od kvalifikacije radnog mjesta, a ukidanjem doprinosa i smanjenjem poreza trebalo bi da rastu i zarade iznad minimuma.

Ali paket koji je Vlada utvrdila na telefonskoj sjednici 17. septembra sadrži izmjene zakona o doprinosima, porezu na dohodak, radu, PIO, porezu na dobit i finansiranju lokalne samouprave.

Među tim mjerama nema odgovarajućeg linearnog povećanja materijalnog obezbjeđenja, dodatka za njegu i pomoć, lične invalidnine i drugih socijalnih davanja koje bi pratilo povećanje plata.

A upravo tu počinje problem.

4.470 porodica živi od osnovne materijalne pomoći

Prema zvaničnim podacima za 2025. godinu, pravo na materijalno obezbjeđenje ostvarivalo je 4.470 porodica.

Istovremeno je evidentirano:

• 37.239 korisnika dodatka za njegu i pomoć
• 4.654 korisnika lične invalidnine
• 452 korisnika porodičnog smještaja/hraniteljstva
• 372 korisnika materijalnog obezbjeđenja po propisima boračko-invalidske zaštite.

Brojke pokazuju razmjere problema: desetine hiljada građana zavise od fiksnih socijalnih transfera, a ne od zarade.

Njima ukidanje PIO doprinosa ne donosi ni jedan euro. Smanjenje poreza na zaradu ne donosi im ni jedan euro. Novi minimalac im ne donosi ni jedan euro. Ali svaki rast cijena plaćaju kao i zaposleni koji će dobiti stotine eura veću neto platu.

Inflacija je već 4,5 odsto – prije Euro modela

Euro model ne dolazi u ekonomiju stabilnih cijena. Godišnja inflacija je već oko 4,5 odsto. To je izuzetno važna polazna tačka.

Kada se istovremeno:

1. stotinama hiljada zaposlenih poveća raspoloživi dohodak,
2. snažno podigne minimalna zarada,
3. privatnim poslodavcima poveća trošak rada za dio zaposlenih,

nastaju dva pravca pritiska na cijene. Prvi je tražnja: građani imaju više novca i više troše. Drugi je troškovni: firme kojima rastu troškovi rada dio tog troška mogu pokušati da prebace u cijene.

Ne postoji naučno zasnovan način da danas tvrdimo da će cijene zbog Euro modela porasti 10, 20 ili 30 odsto.

Ali tvrdnja da tako veliki simultani fiskalni i zaradni šok neće stvarati dodatni inflatorni pritisak zahtijevala bi veoma snažne dokaze. Za sada ih Vlada nije javno predstavila.

Zaposleni dobije stotine eura. Socijalno ugroženi dobije 0 eura i veće cijene

Tu se efekat reforme najbolje vidi.

Ako, recimo, potrošačka korpa koja danas košta 1.000 eura poskupi 10 odsto, nova cijena je 1.100 eura.

Zaposleni koji je kroz Euro model dobio 250 ili 300 eura više možda je i dalje realno u plusu.

Korisnik socijalne pomoći čiji prihod ostane isti ima 100 eura manju realnu kupovnu moć.

Ako ista korpa poraste 20 procenta, sa 1.000 na 1.200 eura, pad realnog standarda osobe sa nepromijenjenim prihodom je već 200 eura mjesečno.

Zato se socijalni efekat Euro modela ne može mjeriti samo pitanjem: Koliko će porasti plata?

Pitanje odgovorne vlade trebalo bi biti: Šta se događa sa čovjekom kojem plata neće porasti uopšte?

Država slabi finansije opština, a dodaje im nove obaveze

Ovdje model postaje još paradoksalniji.

Vlada je u istom paketu predložila i izmjene Zakona o finansiranju lokalne samouprave.

Predložene izmjene smanjuju dio nekoliko važnih poreskih prihoda koji završavaju kod opština i u Egalizacionom fondu.

Prema objavljenom tekstu predloga:

Uz to se dodatni procenat prihoda namijenjen opštinama Središnjeg regiona, osim Podgorice, smanjuje sa 10 na 7,5 odsto. To nije računovodstvena kozmetika. To je rez od 25% u stopi izdvajanja kod svake od ovih stavki.

Primjer: ako bi po nekoj osnovi Egalizacionom fondu po staroj stopi pripadalo 10 miliona eura, nakon smanjenja od 25% dobio bi 7,5 miliona. Razlika je 2,5 miliona eura manje.

Istovremeno Uprava za igre na sreću bilježi veoma snažan rast prihoda: za prvih osam mjeseci 2026. naplaćeno je 33,27 miliona eura, čak 28,1% više nego godinu ranije.

Dakle, baš u trenutku kada taj prihod snažno raste, udio namijenjen Egalizacionom fondu predlogom se smanjuje sa 40 na 30%.

Zašto je Egalizacioni fond posebno važan sjeveru?

Jer nijesu sve crnogorske opštine Podgorica, Budva ili Tivat.

Egalizacioni fond postoji upravo zato što dio lokalnih samouprava nema poresku bazu iz koje može samostalno finansirati osnovne funkcije.

To posebno pogađa sjever, gdje su:

• manja zaposlenost,
• niže zarade,
• manji promet nekretnina,
• manje kompanija,
• slabija lokalna poreska baza,
• starija populacija,
• veća potreba za socijalnim i gerontološkim uslugama.

I upravo tim opštinama relativni značaj Egalizacionog fonda može biti najveći.

Zato rez od 25% u procentima kojima se Fond puni nije isti udar za Budvu i za malu sjevernu opštinu.

Za finansijski jaku opštinu to je smanjenje jednog prihoda.

Za finansijski slabu može biti pitanje može li finansirati lokalnu uslugu.

A država im istovremeno daje novu obavezu: socijalne usluge

Od 2027. mijenja se sistem finansiranja usluga socijalne i dječje zaštite tako da lokalne samouprave moraju učestvovati u njihovom finansiranju.

Navešćemo primjer jedne od njih – Pomoć u kući.

To nije novčani dodatak za tuđu njegu i pomoć. To je stvarna usluga na terenu: gerontodomaćica odlazi u dom starije ili nemoćne osobe i pomaže joj da funkcioniše.

Prema podacima Crvenog krsta Crne Gore koji su početkom oktobra javno saopšteni, sistem trenutno ima 134 gerontodomaćice koje brinu o više od 1.300 korisnika.

Crveni krst je već upozorio da bi, ukoliko finansiranje ne bude blagovremeno obezbijeđeno, kontinuitet usluge mogao biti ugrožen. To znači da problem više nije teorijski fiskalni scenario.

Radi se o više od 1.300 ljudi kojima neko dolazi u kuću zato što sami ne mogu potpuno da zadovolje osnovne svakodnevne potrebe.

Odnos je približno jedna gerontodomaćica na deset korisnika.

Sada spojimo dvije reforme: Euro model povećava minimalne zarade.

Gerontodomaćice su među niskoplaćenijim kategorijama zaposlenih.

To znači da će od januara rasti cijena rada upravo u toj socijalnoj usluzi.

Istovremeno država dio finansiranja usluge prenosi/sufinansiranje prebacuje na opštine.

A drugim zakonom smanjuje dio poreskih prihoda i prihoda Egalizacionog fonda od kojih finansijski slabije opštine zavise.

Formula izgleda ovako: manje prihoda opštinama + veće obaveze opštinama + skuplji rad = veći rizik po socijalne usluge.

To je suštinski fiskalni problem. To je životni problem za 1.300 građana koji pripadaju najranjivijoj kategoriji.

Poseban alarm za sjever

Upravo na sjeveru je kombinacija najnepovoljnija. Mala lokalna ekonomija znači manju sopstvenu poresku bazu. Depopulacija znači manje zaposlenih koji pune lokalne prihode. Starenje stanovništva znači veću potrebu za pomoći u kući. A veća udaljenost između sela znači da je pružanje iste usluge skuplje: jedna gerontodomaćica mora preći više kilometara da obiđe manji broj ljudi.

Dakle, opština može istovremeno imati najmanje sopstvenih prihoda + najveću zavisnost od Egalizacionog fonda + najveću potrebu za uslugama starijima. Ako joj se onda smanji relativni priliv iz Egalizacionog fonda i od nje zatraži dodatno sufinansiranje socijalnih usluga, reforma može imati upravo obrnut efekat od deklarisane socijalne politike.

Najsiromašniji dio zemlje će platiti najveću, i neprimjerenu cijenu.

14 opština već osporava model finansiranja

Ovo nije naknadna primjedba ekonomista niti reakcija izazvana Euro modelom. Problem finansiranja socijalnih usluga već je bio otvoren mjesecima prije njegove najave.

Zajednica opština je 24. juna 2026. godine, u ime 14 gradonačelnika i predsjednika opština, zatražila od Ustavnog suda ocjenu ustavnosti izmjena Zakona o socijalnoj i dječjoj zaštiti, tvrdeći da se lokalnim samoupravama nameće finansiranje socijalnih usluga koje su bile u nadležnosti države, bez odgovarajućeg izvora finansiranja iz državnog budžeta. Zatraženo je čak i prioritetno odlučivanje, uz upozorenje da bi primjena zakona mogla proizvesti „veliku i nenadoknadivu štetu lokalnim budžetima“.

Vlada je taj spor formalno razmatrala prije najave Euro modela, a među podnosiocima predloga nalaze se Podgorica, Žabljak, Bar, Rožaje, Pljevlja, Plav, Ulcinj, Zeta, Petnjica, Mojkovac, Bijelo Polje, Kotor, Danilovgrad i Plužine.

Ministarstvo i Vlada ne prihvataju formulaciju da je riječ o prostom „prebacivanju nadležnosti“, već novi sistem predstavljaju kao podijeljenu odgovornost i sufinansiranje države i opština. Još u martu 2026. Vlada je predlagala da se sredstva za djelatnost socijalne i dječje zaštite obezbjeđuju i iz državnog i iz opštinskog budžeta.

Za budžet opštine, međutim, naziv mehanizma ne mijenja računicu: ako lokalna samouprava od 2027. mora izdvojiti novac koji ranije nije izdvajala, riječ je o dodatnom rashodu njenog budžeta.

A onda je u septembru stigao Euro model i dodatno pogoršao računicu – situacija postaje još dramatičnija. Nastaje novi problem koji nije postojao kada su opštine u junu otišle pred Ustavni sud.

Euro model je najavljen tek 17. septembra 2026., gotovo tri mjeseca nakon podnošenja inicijative. On predviđa minimalne neto zarade od 1.000, 1.250 i 1.400 eura. To znači da je sporni model finansiranja socijalnih usluga sada opterećen sa još najmanje dva nova faktora:

1. raste cijena rada u samim socijalnim uslugama – uključujući gerontodomaćice
2. Euro model istovremeno mijenja sistem finansiranja lokalnih samouprava i smanjuje dio prihoda koji im pripada.

Drugim riječima, opštine su još u junu tvrdile da nemaju obezbijeđen novac za nove obaveze, a u septembru su dobile novu računicu: skuplju uslugu + veći lokalni doprinos njenom finansiranju + manji dio pojedinih prihoda.

Zato je sadašnja situacija mnogo ozbiljnija nego u trenutku kada je 14 opština pokrenulo postupak pred Ustavnim sudom.

Kao primjer navodimo uslugu “Pomoć u kući“ gdje navedena računica više nije apstraktna fiskalna formula. Oko 134 gerontodomaćice pružaju pomoć za više od 1.300 korisnika. Ako njihove zarade od januara moraju rasti zbog novih minimalaca, raste i ukupan trošak usluge. Od opština se očekuje da učestvuju u njenom finansiranju a smanjuju im se i oni prihodi koje su do sada imali.

Euro model ima jednu veliku slijepu tačku

Za zaposlenog Euro model ima jasnu formulu: zakon propisuje novu minimalnu zaradu od 1.000, 1.250 ili 1.400 eura, zavisno od nivoa obrazovanja potrebnog za radno mjesto.

Ali ta formula ima drugo, mnogo teže pitanje: odakle dolazi novac za taj skok?

Kod zaposlenih sa već visokim platama dio povećanja može doći kroz manje poreze i doprinose.

Ali kod radnika koji danas prima znatno manje od budućeg minimuma nije dovoljno samo drugačije rasporediti postojeću bruto platu. Ako radnik danas prima 700 ili 800 eura, a od januara mora primati najmanje 1.000, 1.250 ili 1.400 eura, razlika ne nastaje knjigovodstvenom operacijom. Neko mora da je plati.

U privatnom sektoru – poslodavac. U državnom i javnom sektoru – budžet. Kod socijalnih usluga koje finansiraju država i opštine – opet država i opštine.

I upravo tu Euro model nailazi na socijalnu slijepu tačku. Jer za korisnika socijalne pomoći nema novog zakonskog minimuma prihoda. Njegova računica izgleda ovako:

• prihod od zarade prije reforme: 0 €
• prihod od zarade poslije reforme: 0 €
• korist od novog minimalca: 0 €
• korist od smanjenja poreza na zaradu: 0 €
• korist od ukidanja doprinosa na zaradu: 0 €

Ali ako porastu cijene hrane, stanovanja, ljekova, prevoza i usluga, što je izvjesno, plaća ih u punom iznosu.

To je suštinski socijalni problem Euro modela. Zaposleni koji dobije 200, 300 ili 500 eura veću platu može amortizovati dio rasta cijena. Socijalno ugroženi građanin čiji prihod ostane isti – ne može.

Najavljena reforma će zato, ukoliko bude na ovaj način realizovana, istovremeno povećati nominalni standard zaposlenih i pogoršati realni položaj onih koji zavise od socijalnih davanja.

Drugim riječima: najsiromašniji ne moraju izgubiti nijedan euro da bi postali siromašniji. Dovoljno je da im prihod ostane isti, a da život postane skuplji. A izvjesno je da će postati skuplji.