Viši sud potvrdio: Ministarstvo odbrane diskriminisalo Nenada Čobeljića i sindikat

Viši sud u Podgorici potvrdio je presudu kojom je utvrđeno da su Ministarstvo odbrane i Vojska Crne Gore višestruko, produženo i ponovljeno neposredno diskriminisali potpukovnika Nenada Čobeljića i Reprezentativni sindikat odbrane i Vojske Crne Gore. Sud je potvrdio zabranu buduće diskriminacije i obavezu države da svakom od dva tužioca isplati po 5.000 eura nematerijalne štete. Istovremeno, odbijene su žalbe obje strane na odluku o glavnoj stvari, dok je dio presude koji se odnosi na troškove postupka ukinut i vraćen prvostepenom sudu na ponovno odlučivanje.

Viši sud u Podgorici, odlučujući po žalbama tužilaca i države Crne Gore, potvrdio je u najvećem dijelu presudu Osnovnog suda u Podgorici iz marta 2023. godine u sporu koji se odnosi na postupanje Ministarstva odbrane prema bivšem profesionalnom vojnom licu i sindikalnom predstavniku Nenadu Čobeljiću, kao i prema Reprezentativnom sindikatu odbrane i Vojske Crne Gore, čiji je bio osnivač i prvi predsjednik.

Pravni zastupnik Čobeljića i sindikata je advokat dr Vladan S. Bojić.

Drugostepena presuda donijeta je 25. maja 2026. godine. Njome su odbijene žalbe obje strane kao neosnovane, a prvostepena presuda potvrđena u dijelu kojim je utvrđena diskriminacija, zabranjeno njeno buduće ponavljanje i dosuđena naknada nematerijalne štete, kao i u dijelu kojim su odbijeni pojedini dodatni zahtjevi tužilaca.

Sud je, međutim, ukinuo odluku o troškovima postupka jer prvostepena presuda u tom dijelu nije sadržala dovoljno jasne i valjane razloge za obračun dosuđenih iznosa. O tom pitanju Osnovni sud u Podgorici moraće ponovo da odlučuje.

Presuda Višeg suda posebno je značajna zbog toga što je potvrđen zaključak prvostepenog suda da je postupanje prema Čobeljiću i sindikatu potrebno posmatrati kao cjelinu: od okolnosti osnivanja sindikalne organizacije, preko disciplinskih postupaka i raspoređivanja profesionalnog vojnog lica, do ograničavanja sindikalnih aktivnosti, uskraćivanja pojedinih mogućnosti i različitog odnosa Ministarstva prema dvije sindikalne organizacije.

U odnosu na Čobeljića, sudovi su potvrdili da je diskriminacija, između ostalog, počinjena njegovim upućivanjem na službeni zadatak obilaska vojnih objekata u Lepetanima 5. oktobra 2010. godine, upravo na dan održavanja osnivačke skupštine sindikata čiji je bio osnivač i na kojoj je izabran za predsjednika.

Ministarstvo odbrane bilo je prethodno obaviješteno o inicijativi za osnivanje sindikata. Međutim, kako je navedeno u obrazloženju presude, tužena tokom postupka nije dokazala da je postojala potreba službe koja bi opravdala takvo angažovanje Čobeljića na dan važnog događaja za sindikalno organizovanje.

Sud je diskriminaciju prepoznao i u njegovoj prekomandi od 1. novembra 2010. godine u logističku bazu kasarne Masline, na bitno niži položaj i uz bitno nižu zaradu. Ministarstvo, prema ocjeni suda, nije dokazalo da je takvo postupanje bilo opravdano, niti da je na isti način postupalo prema predsjedniku drugog sindikata.

Posebno mjesto u presudi zauzima vođenje ukupno osam disciplinskih postupaka protiv Čobeljića. Prema sudskim nalazima, postupci su vođeni u periodu nakon početka njegovog sindikalnog angažmana, a povezani su, između ostalog, sa njegovim javnim istupima u kojima je ukazivao na probleme u radu sindikata, položaj zaposlenih i pritiske koje su, kako je navodio, trpjeli.

U jednom od tih postupaka, pokrenutom u oktobru 2010. godine, izrečena mu je disciplinska mjera, ali je odluka nakon njegove žalbe ukinuta 22. decembra iste godine. Uslijedili su novi postupci, a u novembru 2012. godine izrečena mu je i mjera zabrane unapređivanja u trajanju od dvije godine.

Ta odluka poništena je presudom Upravnog suda Crne Gore U. 3317/12 od 19. aprila 2013. godine. Kako proizlazi iz obrazloženja presude Višeg suda, Ministarstvo potom nije postupilo po toj sudskoj odluci, zbog čega je Upravni sud presudom U. 2599/13 od 11. aprila 2014. godine ponovo usvojio tužbu Čobeljića.

Viši sud prihvatio je ocjenu prvostepenog suda da se brojnost disciplinskih postupaka, njihov vremenski slijed i postupanje Ministarstva u vezi sa sudskim odlukama moraju posmatrati u kontekstu ukupnog odnosa prema Čobeljiću i njegovog sindikalnog djelovanja.

Diskriminaciju je sud prepoznao i u tome što Čobeljiću nijesu nadoknađeni troškovi disciplinskih postupaka, iako je naknadu tražio više puta, kao i u izostanku odgovora na njegov zahtjev iz juna 2013. godine za upućivanje u misiju u Avganistanu.

Prema potvrđenim sudskim nalazima, Čobeljić je od 7. decembra 2012. do 24. decembra 2015. godine bio bez formacijskog postavljenja, uprkos tome što je tražio raspoređivanje. Ni tokom 2016. godine, kako je utvrđeno u postupku, nije postavljen na formacijsko mjesto u skladu sa svojim kvalifikacijama, sposobnostima i stručnošću.

Sud je ukazao i na to da mu nije omogućeno stručno usavršavanje i napredovanje u mjeri u kojoj je to omogućavano drugim licima sličnog čina i položaja. Čobeljić je u periodu od 2013. do 2016. godine konkurisao za različite oblike usavršavanja, uključujući školu nacionalne odbrane, kurseve engleskog jezika u inostranstvu i Ratni koledž kopnene vojske u Sjedinjenim Američkim Državama.

Ministarstvo je tvrdilo da mu pravo na usavršavanje nije bilo uskraćeno, pozivajući se, između ostalog, na njegovo upućivanje na usavršavanje engleskog jezika u Litvaniji. Sud, međutim, nije prihvatio takvo obrazloženje kao dovoljno opravdanje za ukupno različito postupanje utvrđeno u vezi sa njegovim profesionalnim razvojem.

Među okolnostima koje su sudovi ocijenili kao diskriminatorne nalazi se i zabrana Čobeljiću da ulazi u vojne objekte i kasarne u svojstvu predsjednika sindikata.

U presudi se posebno ukazuje na zabranu ulaska u kasarnu Breza u Kolašinu, obrazloženu činjenicom da je Čobeljić bio penzionisano vojno lice. Istovremeno, prema činjeničnim nalazima koje je prihvatio Viši sud, takva zabrana nije važila za predsjednika drugog sindikata, koji je takođe bio penzioner.

Sud je ukazao i na različit tretman prilikom sastanaka sa načelnikom Generalštaba Vojske Crne Gore. Dok je predsjedniku drugog sindikata omogućavano da prisustvuje takvim sastancima, Čobeljiću to nije bilo dozvoljeno.

Sličan odnos, prema obrazloženju presude, postojao je i prilikom pokušaja da kao predsjednik sindikata razgovara sa ministrom odbrane. Iako je sastanak prvobitno bio prihvaćen i zakazan, naknadno je otkazan, uz obavještenje da će ministar primiti članove sindikata, ali ne i njegovog predsjednika. Istovremeno je, kako je utvrđeno u postupku, sastanak sa predsjednikom i članovima drugog sindikata održan.

Viši sud prihvatio je ocjenu da Ministarstvo nije dokazalo postojanje opravdanog i razumnog razloga za ovakve razlike u postupanju.

U obrazloženju se posebno naglašava da odnos državnog organa i sindikalne organizacije ne može biti zasnovan na ličnom animozitetu prema njenom rukovodstvu.

Diskriminatornim je ocijenjeno i navođenje ranijih disciplinskih kazni u službenoj evidenciji Čobeljića, iako je propisima bilo predviđeno njihovo brisanje nakon određenog vremena, kao i prekid službene komunikacije sa njim nakon penzionisanja, dok je komunikacija sa predsjednikom drugog sindikata, takođe penzionisanim licem, nastavljena.

Sud je potvrdio i diskriminaciju prema Reprezentativnom sindikatu odbrane i Vojske Crne Gore, utvrđujući da je Ministarstvo odbrane prema toj organizaciji postupalo nepovoljnije u odnosu na drugi reprezentativni sindikat – Sindikat Vojske Crne Gore.

Jedna od ključnih okolnosti odnosi se na osnivanje sindikata u oktobru 2010. godine.

Iako je Ministarstvo blagovremeno obaviješteno o osnivačkoj skupštini koja je održana 5. oktobra, nije obezbijedilo prostor za njeno održavanje, uprkos zahtjevu organizatora. Skupština je na kraju održana u oficirskoj kancelariji u Danilovgradu.

Za razliku od toga, osnivačka skupština drugog sindikata, održana mjesec kasnije, 5. novembra 2010. godine, organizovana je u zgradi Ministarstva odbrane.

U postupku je utvrđeno i da članovima sindikata koji su dolazili iz drugih krajeva Crne Gore nije obezbijeđen prevoz za prisustvo osnivačkoj skupštini, dok je takva podrška pružena članovima drugog sindikata. Prema potvrđenim nalazima, pojedinim članovima sindikata odbrane i Vojske Crne Gore bio je zabranjen dolazak na osnivačku skupštinu.

Sud je, dalje, ukazao na postupanje tadašnjeg načelnika Generalštaba, koji se učlanio u Sindikat Vojske Crne Gore i komandantima jedinica uputio pisanu preporuku da se vojnici učlane u tu organizaciju, uz dostavljanje dokumentacije tog sindikata.

U presudi se navodi da su postojali kontinuirani pritisci na članove drugog sindikata da napuste organizaciju, a kao jedna od manifestacija takvog postupanja prepoznato je i istupanje pojedinih članova iz članstva.

Diskriminacija je utvrđena i zbog prekomandi članova sindikata u druge jedinice i na niže dužnosti, kao i zbog toga što organizaciji nijesu bili obezbijeđeni odgovarajući uslovi za rad, uključujući internet i telefonski priključak. U februaru 2011. godine zabranjeno joj je i korišćenje sindikalnih prostorija.

Sindikat je više puta tražio pokretanje postupaka zbog navodnog antisindikalnog i diskriminatornog djelovanja pojedinih vojnih starješina, ali, prema sudskim nalazima, Ministarstvo nije pokrenulo odgovarajuće postupke u slučajevima koji su bili predmet zahtjeva.

Ni zahtjevi sindikata za preduzimanje aktivnosti radi zaustavljanja diskriminatornog postupanja prema njegovim članovima nijesu rezultirali odgovarajućim postupanjem Ministarstva.

Viši sud prihvatio je ocjenu da je ukupnost takvih postupaka predstavljala nepovoljniji tretman sindikalne organizacije, naročito kada se uporedi sa odnosom Ministarstva prema drugom sindikatu.

Poseban dio presude odnosi se na pitanje stambenog zbrinjavanja zaposlenih u Ministarstvu odbrane i Vojsci Crne Gore.

Prema činjeničnim nalazima koje je potvrdio Viši sud, Ministarstvo se 2014. godine, odgovarajući na inicijativu sindikata odbrane i Vojske Crne Gore, izjasnilo da ne postoje pravni uslovi za osnivanje stambene zadruge. Ipak, takva zadruga kasnije je osnovana u saradnji sa drugim sindikatom.

Tokom 2015. godine formirana je radna grupa za rješavanje stambenih potreba zaposlenih, ali je sindikat odbrane i Vojske Crne Gore izostavljen iz njenog rada. Poziv za osnivanje stambene zadruge „Odbrana“ nije proslijeđen toj organizaciji niti njenom članstvu, dok je dostavljen drugom sindikatu.

U upravnom odboru stambene zadruge nije imenovan nijedan predstavnik sindikata odbrane i Vojske Crne Gore, dok su imenovana dva predstavnika drugog sindikata.

Sud je ove okolnosti ocijenio u kontekstu šireg obrasca različitog postupanja prema dvije reprezentativne sindikalne organizacije.

U presudi se navodi i da je Ministarstvo jednostrano prekinulo socijalni dijalog sa sindikatom odbrane i Vojske Crne Gore, dok je istovremeno nastavilo pregovore sa drugim sindikatom, između ostalog i kroz zaključivanje ugovora o osnivanju stambene zadruge zaposlenih u Ministarstvu odbrane i Vojsci Crne Gore „Odbrana“ 26. septembra 2017. godine.

Diskriminatornim je ocijenjeno i postupanje u vezi sa obračunom i prenosom sredstava po osnovu kupovine na rate, kao i odluka da se od zarada novih članova ne odbija sindikalna članarina i ne prenosi na račun tužioca, dok takvo postupanje nije primijenjeno prema drugom sindikatu.

Viši sud prihvatio je i nalaz da je Ministarstvo 2017. godine donijelo odluku da ne produži ugovore o radu za 26 vojnika, od kojih su većinu činili članovi sindikata odbrane i Vojske Crne Gore. Prema obrazloženju presude, ti vojnici prethodno su dobili dobre ocjene starješina i preporuke za produženje ugovora.

U javnom reagovanju Ministarstva odbrane od 10. avgusta 2017. godine, sindikat je označen kao manjinski. Sud je i tu okolnost razmatrao u okviru ukupnog odnosa prema organizaciji, uz druge potvrđene primjere njenog isključivanja iz aktivnosti i procesa odlučivanja.

Prema zaključku Višeg suda, Ministarstvo nije dokazalo da je za različito postupanje prema sindikatu odbrane i Vojske Crne Gore i njegovom predsjedniku postojalo objektivno i razumno opravdanje.

U obrazloženju drugostepene presude naglašava se da nije svako različito postupanje ujedno i diskriminacija, već da je riječ o nejednakom postupanju koje nema razumno opravdanje.

U konkretnom slučaju, sudovi su zaključili da su tužioci učinili vjerovatnim da je do diskriminacije došlo, dok Ministarstvo odbrane nije dokazalo da nije prekršilo princip jednakog postupanja.

Time je primijenjeno pravilo o prebacivanju tereta dokazivanja iz Zakona o zabrani diskriminacije. Kada osoba ili organizacija koja tvrdi da je diskriminisana učini vjerovatnim postojanje diskriminacije, na drugoj strani je da dokaže da do povrede principa jednakog postupanja nije došlo.

Viši sud posebno je prihvatio ocjenu prvostepenog suda da se postupanje Ministarstva prema Čobeljiću i sindikatu ne može posmatrati samo kroz pojedinačne događaje izdvojene iz konteksta. Sud je razmatrao njihovu učestalost, trajanje, međusobnu povezanost i odnos prema položaju drugog sindikata i njegovog predsjednika.

U presudi se ukazuje i na mišljenje Zaštitnika ljudskih prava i sloboda Crne Gore, koji je u vezi sa pritužbom Čobeljića od 2. marta 2018. godine, u mišljenju od 26. decembra iste godine, konstatovao postojanje diskriminacije na njegovu štetu. Taj nalaz razmatran je i u kontekstu blagovremenosti tužbe, budući da je tužba podnijeta 17. aprila 2018. godine.

Viši sud ocijenio je da je prvostepeni sud pravilno primijenio relevantne odredbe Ustava Crne Gore, Zakona o zabrani diskriminacije i drugih domaćih propisa, kao i međunarodnih standarda koji štite slobodu sindikalnog organizovanja i zabranjuju nepovoljan tretman zbog sindikalnog djelovanja.

U obrazloženju se podsjeća i na praksu Evropskog suda za ljudska prava prema kojoj različito postupanje bez objektivnog i razumnog opravdanja može predstavljati diskriminaciju, te na obavezu države da obezbijedi djelotvornu zaštitu od takvih povreda.

Osnovni sud u Podgorici dosudio je Čobeljiću i sindikatu po 5.000 eura na ime nematerijalne štete zbog povrede prava ličnosti, a Viši sud je tu odluku potvrdio.

Prema ocjeni suda, utvrđena višestruka, produžena i ponovljena diskriminacija predstavljala je povredu dostojanstva, ugleda, ličnih i profesionalnih prava Čobeljića, odnosno ugleda, autoriteta i kredibiliteta sindikalne organizacije.

Sud je zaključio da je diskriminatorno postupanje izazvalo osjećaj poniženja, povrijeđenosti i nesigurnosti, uz negativne posljedice po društveni i profesionalni položaj tužilaca.

Prilikom odmjeravanja naknade, prvostepeni sud je, što je prihvatio i Viši sud, cijenio prirodu i težinu povrede, činjenicu da se radilo o višestrukom i dugotrajnom postupanju, trajanje štetnih posljedica i intenzitet povrede ugleda i dostojanstva.

Viši sud je ocijenio da dosuđeni iznosi predstavljaju pravičnu novčanu satisfakciju, srazmjernu utvrđenom stepenu povrede, te da naknada nematerijalne štete nije namijenjena kažnjavanju tužene države niti sticanju neosnovane koristi, već ublažavanju posljedica povrede.

Time je odbijen i zahtjev Čobeljića da mu, pored dosuđenih 5.000 eura, bude isplaćeno još 20.000 eura nematerijalne štete.

Sud je odbio i žalbene navode države kojima je osporavano pravo sindikata na naknadu nematerijalne štete uz obrazloženje da nema svojstvo pravnog lica. Viši sud je ocijenio da sindikalna organizacija uživa sudsku zaštitu od diskriminacije i da joj, kada joj se diskriminatornim postupanjem povrijede ugled, autoritet, kredibilitet i sposobnost ostvarivanja ciljeva zbog kojih je osnovana, može pripadati pravična novčana naknada.

Iako je potvrdio da je diskriminacija postojala u nizu situacija, Viši sud nije prihvatio sve zahtjeve Čobeljića.

Potvrđen je dio presude kojim je odbijen zahtjev da se diskriminacijom utvrdi njegovo isključivanje iz raspodjele stanova 2009. godine. Sud je prihvatio obrazloženje da je sindikat osnovan tek u oktobru 2010. godine, zbog čega se ranije postupanje nije moglo povezati sa diskriminacijom po osnovu sindikalne pripadnosti.

Odbijen je i zahtjev u dijelu koji se odnosio na navode da je Ministarstvo u javnim istupima iznosilo neistinite optužbe o Čobeljiću i predstavljalo ga kao neprijatelja države. Prema obrazloženju presude, za takve tvrdnje nijesu pruženi konkretni dokazi.

Sud nije prihvatio ni zahtjev koji se odnosio na prikupljanje podataka o nacionalnoj pripadnosti Čobeljića, njegove supruge i maloljetne djece kao oblik diskriminacije po osnovu njegovog sindikalnog djelovanja. U tom dijelu obrazloženja navodi se da nacionalna pripadnost supruge nije isto što i lično svojstvo Čobeljića na kojem bi se zasnivala takva diskriminacija.

Nije prihvaćen ni zahtjev da se utvrdi kako je Čobeljić penzionisan isključivo zbog sindikalnog angažmana. Viši sud je potvrdio ocjenu da nije učinio vjerovatnim da je u tom konkretnom slučaju prekršen princip jednakog postupanja u odnosu na druga lica sličnog čina i položaja.

Prema podacima navedenim u presudi, do kraja 2017. godine penzionisano je ukupno 25 oficira, uključujući Čobeljića, dok je do 2020. godine penzionisano ukupno 70 oficira. Sud je zaključio da u tom dijelu nije dokazana diskriminacija koja bi opravdala traženu naknadu materijalne štete.

Odbijen je i zahtjev za isplatu razlike između zarade koju bi Čobeljić ostvarivao da je radio i penzije koju je primao u periodu od decembra 2017. do oktobra 2021. godine, kao i zahtjevi za pojedine naknade povodom smrti članova uže porodice, jubilarnu nagradu i naknadu za neiskorišćeni godišnji odmor.

Viši sud je zaključio da, pošto nije utvrđeno da je njegovo penzionisanje bilo diskriminatorno, nijesu ispunjeni uslovi da mu se traženi iznosi dosude kao materijalna šteta nastala usljed diskriminacije.

Jedini dio prvostepene presude koji je Viši sud ukinuo odnosi se na troškove postupka.

Osnovni sud je ranije obavezao državu da Čobeljiću na ime troškova isplati 1.312,50 eura, a sindikatu 2.625 eura.

Viši sud je, međutim, utvrdio da obrazloženje te odluke ne omogućava da se provjeri na osnovu koje vrijednosti spora su troškovi obračunati, koji tarifni brojevi Advokatske tarife Crne Gore su primijenjeni, niti kako su pojedinačne radnje i uvećanja doveli do konačnih iznosa.

Zbog nedostatka jasnih razloga o odlučnim činjenicama i nepotpuno utvrđenog činjeničnog stanja, odluka o troškovima je ukinuta, a predmet u tom dijelu vraćen Osnovnom sudu u Podgorici na ponovno odlučivanje.

To znači da je odluka o diskriminaciji, zabrani njenog ponavljanja i naknadi nematerijalne štete potvrđena, dok pitanje konačnog iznosa troškova postupka ostaje otvoreno.

Spor je obuhvatio događaje koji su se odvijali od 2009. godine, odnosno od 2010. godine kada je osnovan sindikat, pa sve do perioda nakon penzionisanja Čobeljića 2017. godine i podnošenja tužbe 2018. godine.

Osnovni sud u Podgorici presudu je donio 2. marta 2023. godine, a Viši sud je, nakon razmatranja žalbi obje strane, 25. maja 2026. godine potvrdio odluku u dijelu koji se odnosi na glavnu stvar.

Država je osporavala zaključak da je diskriminacija dokazana, tvrdeći da izvedeni dokazi nijesu opravdavali primjenu pravila o prebacivanju tereta dokazivanja. Tužioci su, s druge strane, tražili širu zaštitu i veće iznose naknade štete.

Viši sud nije prihvatio ni jedne ni druge žalbene zahtjeve u dijelu koji se odnosi na glavnu stvar. Potvrdio je da su određeni postupci Ministarstva odbrane predstavljali diskriminaciju, ali i da pojedini drugi navodi tužilaca nijesu dokazani u mjeri potrebnoj za njihovo usvajanje.

Suština pravosnažno potvrđenog dijela presude jeste da su Ministarstvo odbrane i Vojska Crne Gore, prema utvrđenjima sudova, tokom dužeg perioda nepovoljnije postupali prema Nenadu Čobeljiću i sindikatu koji je osnovao, u poređenju sa drugim sindikatom i njegovim rukovodstvom, bez dokazanog objektivnog i razumnog opravdanja za takve razlike.