Država pred izazovom – prijeti nam demografski „slom“

Podaci Uprave za statistiku (Monstat) o prirodnom kretanju stanovništva za 2025. godinu pokazuju da je prirodni priraštaj pozitivan i iznosi 512, ali je manji nego 2024. kada je iznosio 648, te da je u sjevernom regionu zabilježen negativan prirodni priraštaj i iznosi – 474. Alarmantna situacija je u Pljevljima, gdje je broj umrlih (374) više nego duplo veći od broja rođenih (156), što rezultira minusom od 218. Ništa bolja situacija nije ni u Bijelom Polju, koje bilježi negativan priraštaj od -107, dok Nikšić, uprkos velikom broju rođenih (695), bilježi veću smrtnost (772) i godinu završava u minusu od -77. Najmanje djece u državi rođeno je u opštini Šavnik – svega šestoro tokom cijele godine, dok je u istom periodu preminulo 29 građana.

Kriza

Doderović ističe da je najvažnije razlikovati ukupan broj stanovnika, koji je približno stabilan, od strukture stanovništva, koja postaje sve nepovoljnija.

“Crna Gora je ušla u ozbiljnu demografsku krizu starosne strukture, radne snage, regionalne ravnoteže i društvene reprodukcije. Problem nije samo u tome što se rađa manje djece. Problem je i u tome što mladi kasnije osnivaju porodice, ili odlaze iz zemlje, što stanovništvo ubrzano stari i što pojedine opštine gube stanovnike, radna mjesta i društvene institucije potrebne za normalan život. Crna Gora još nema dramatičan pad ukupnog broja stanovnika niti potpuni demografski slom, ali već ima ozbiljnu krizu starenja, iseljavanja mladih, smanjenja radne snage i pražnjenja velikog dijela teritorije”, objasnio je on.

Navodi da je posebno ozbiljan problem odlazak mladih u dvadesetim i tridesetim godinama.

“Njihovim odlaskom Crna Gora ne gubi samo stanovnike, već i potencijalne roditelje, zaposlene, poreske obveznike, obrazovane stručnjake i buduće preduzetnike. Popisom iz 2023. godine evidentirano je 44.017 crnogorskih državljana koji rade, školuju se ili borave u inostranstvu. Taj podatak ne predstavlja potpunu evidenciju dijaspore, ali ukazuje na značajan obim iseljavanja”, navodi on.

Odlazak iz Crne Gore

Dodaje da na nivou cijele Crne Gore, iseljavanje radno sposobnog stanovništva predstavlja veći neposredni ekonomski problem, dok je nizak natalitet sporiji, ali dugoročno dublji demografski problem.

“Danas je veći neposredni problem selektivno iseljavanje mladih, obrazovanih i radno sposobnih ljudi, jer ono odmah smanjuje ponudu rada, poresku osnovicu, domaću potrošnju i razvojni potencijal države. Dugoročno posmatrano, nizak fertilitet predstavlja temeljniju demografsku prijetnju, jer stopa od 1,8 djece po ženi nije dovoljna za zamjenu generacija. Kada se rađa manje djece, posljedice za tržište rada postaju potpuno vidljive tek kada mlađe generacije stignu u radni uzrast “, objašnjava on.

Međutim, kako navodi, sa stanovišta fiskalnog učinka, odlazak mlade i radno sposobne osobe ima znatno veći kratkoročni efekat od smanjenja broja rođenih.

“Država je već finansirala značajan dio obrazovanja, zdravstvene zaštite i drugih javnih usluga koje je ta osoba koristila tokom odrastanja. Međutim, ekonomsku korist od njenog rada, znanja, poreza i potrošnje često ostvaruje država u koju se doselila. Iseljavanje posebno pogađa djelatnosti koje zahtijevaju obrazovanu i stručnu radnu snagu. Odlaskom ljekara, inženjera, nastavnika, informatičara, zanatlija i drugih kvalifikovanih radnika ne smanjuje se samo broj zaposlenih, već se slabi i kvalitet javnih usluga i razvojni potencijal privrede. Zbog toga iseljavanje radno sposobnog stanovništva neposredno utiče na: manjak radne snage, sporiji privredni rast, smanjenje poreske osnovice, veći pritisak na penzioni sistem, rast potrebe za uvozom radnika i slabljenje razvoja manje razvijenih opština”, kazao je.

Ističe da iseljavanje i nizak natalitet nijesu odvojeni procesi.

“Kada zemlju napuste ljudi između 20 i 40 godina, ne smanjuje se samo broj zaposlenih, već i broj potencijalnih roditelja. Zbog toga odlazak mladih danas proizvodi niži broj rođenih u budućnosti”, objasnio je Doderović.

Napuštanje sjevera

Smatra da se sjever Crne Gore ne prazni zato što ljudi ne žele da žive u manjim gradovima ili selima, niti zato što region nema prirodne i razvojne potencijale, već zato što je očekivana korist od preseljenja često veća od koristi u slučaju ostanka.

“Posao, obrazovanje, zdravstvene usluge, društveni život i mogućnosti profesionalnog napredovanja sve više su koncentrisani u Podgorici, na Primorju i u inostranstvu. Najvažniji mehanizam je kumulativan: slabije životne mogućnosti podstiču odlazak mladih, odlazak mladih smanjuje broj porodica, djece, radnika i potrošača, slabe poslovi, škole, usluge i društvene mreže, ostanak postaje manje privlačan, odlazi nova generacija. Sjever Crne Gore ubrzano se prazni zato što se ekonomske, obrazovne i društvene mogućnosti sve više koncentrišu izvan njega, dok odlazak mladih dodatno slabi lokalnu privredu, natalitet, javne usluge i društvene mreže, stvarajući novi talas iseljavanja”, objašnjava demograf.

Mileva Brajušković-Popović kazala je za Pobjedu da demografska situacija na sjeveru Crne Gore nije samo regionalni, već razvojni izazov od strateškog značaja za cijelu državu.

“Sjever obuhvata više od polovine teritorije Crne Gore, a na tom prostoru danas živi svega oko četvrtine ukupnog stanovništva. Posljednji podaci Monstata potvrđuju nastavak dugoročnih trendova smanjenja broja stanovnika, negativnog prirodnog priraštaja i intenzivnog starenja stanovništva. Posebno zabrinjava činjenica da pojedine opštine već godinama bilježe kontinuirani pad broja stanovnika, dok se u nekim sredinama broj djece školskog uzrasta toliko smanjio da se dovodi u pitanje održivost škola, zdravstvenih i drugih javnih usluga. Takvi procesi direktno utiču na lokalni razvoj, tržište rada i kvalitet života građana. Zbog toga demografska pitanja više nijesu samo statistički pokazatelji”, ona predstavljaju jedno od ključnih razvojnih pitanja Crne Gore – saopštila je ona.

Saglasna je da je depopulacija sjevera rezultat dugoročnog djelovanja više međusobno povezanih faktora.

“Prije svega, riječ je o višedecenijskom iseljavanju mladih ljudi i stanovništva radno sposobnog i reproduktivnog uzrasta. Kada mladi odlaze, smanjuje se broj potencijalnih roditelja, pa se posredno smanjuje i broj novorođene djece. Istovremeno, stanovništvo ubrzano stari, pa broj umrlih u mnogim opštinama već godinama premašuje broj rođenih. Na ove procese utiču i mogućnosti zapošljavanja, dostupnost stanovanja, razvijenost infrastrukture, kvalitet javnih usluga, ali i promjene životnih stilova koje nijesu karakteristične samo za Crnu Goru, već za gotovo sve evropske zemlje”, navela je Brajušković-Popović.

Ipak, smatra da bi bilo pogrešno demografske izazove svesti isključivo na ekonomiju.

– Mladi danas odluku o zasnivanju porodice često odgađaju dok ne obezbijede sigurno zaposlenje, stabilna primanja i riješe stambeno pitanje. Istovremeno, dio njih svoju profesionalnu i životnu perspektivu traži u inostranstvu, što dodatno smanjuje broj stanovnika reproduktivnog uzrasta. Ipak, bilo bi pogrešno demografske izazove svesti isključivo na ekonomiju. Sa padom nataliteta i starenjem stanovništva danas se suočavaju gotovo sve evropske zemlje, uključujući i one sa znatno višim životnim standardom. To pokazuje da demografski trendovi zavise od čitavog niza društvenih okolnosti i da zahtijevaju sveobuhvatan odgovor – objašnjava.

Mjere

Dodaje da upravo zato ne postoji jedna mjera koja može zaustaviti ove procese, već da je potreban dugoročan i sistemski pristup.

“Već smo započeli aktivnosti koje ne čekaju usvajanje Nacionalne strategije za demografiju. Kroz Savjet za demografiju koordiniramo rad više resora, dok istovremeno pripremamo Međuresorni program demografske revitalizacije sjevera, koji će predstavljati pilot model podrške opštinama sa najizraženijim negativnim demografskim trendovima. Program je zamišljen tako da objedini mjere iz oblasti zapošljavanja, regionalnog razvoja, socijalne zaštite, obrazovanja i podrške porodici, uz aktivno učešće lokalnih samouprava. Cilj nam je da demografsku politiku povežemo sa razvojnim politikama, jer kvalitet života građana direktno utiče i na odluku da ostanu, zasnuju porodicu i planiraju svoju budućnost u sredini u kojoj žive”, kazala je Brajušković-Popović.

Istakla je da demografska revitalizacija ne može biti rezultat pojedinačnih ili jednokratnih mjera, već da zahtijeva kontinuitet i koordinisano djelovanje svih institucija. Posebna pažnja, dodaje, biće usmjerena na mlade porodice koje žele da ostanu ili zasnuju život na sjeveru Crne Gore.

“Razmatraju se modeli podrške koji uključuju lakše rješavanje stambenog pitanja, unapređenje dostupnosti usluga za djecu, razvoj predškolskih kapaciteta, podršku roditeljstvu i stvaranje boljih uslova za zapošljavanje mladih ljudi. Međutim, iskustva evropskih država pokazuju da finansijski podsticaji sami po sebi nijesu dovoljni. Najbolje rezultate ostvaruju zemlje koje istovremeno ulažu u sigurnost zaposlenja, kvalitet javnih usluga, dostupne vrtiće i mogućnost usklađivanja porodičnog i profesionalnog života. Upravo takav pristup želimo da razvijamo i u Crnoj Gori”, navela je Brajušković-Popović.

Mladi danas odluku o zasnivanju porodice često odgađaju dok ne obezbijede sigurno zaposlenje, stabilna primanja i riješe stambeno pitanje. Istovremeno, dio njih svoju profesionalnu i životnu perspektivu traži u inostranstvu, što dodatno smanjuje broj stanovnika reproduktivnog uzrasta. Ipak, bilo bi pogrešno demografske izazove svesti isključivo na ekonomiju. Sa padom nataliteta i starenjem stanovništva danas se suočavaju gotovo sve evropske zemlje, uključujući i one sa znatno višim životnim standardom. To pokazuje da demografski trendovi zavise od čitavog niza društvenih okolnosti i da zahtijevaju sveobuhvatan odgovor – objašnjava Brajušković-Popović

Ipak, poručuje da se demografski trendovi ne mogu promijeniti za godinu ili dvije.

“To su procesi koji nastaju decenijama, pa će i njihovo ublažavanje zahtijevati vrijeme, kontinuitet i dosljednost. Potrebno je da demografska perspektiva postane sastavni dio svih važnijih javnih politika i razvojnih odluka. Naš zadatak danas nije samo da upozorimo na negativne demografske trendove, već da doprinesemo promjeni načina na koji se o demografiji razmišlja. Sve dok demografska pitanja ne budu prepoznata kao jedno od ključnih razvojnih pitanja države, teško je očekivati da pojedinačne mjere mogu dati rezultate”, navela je ona.

Doderović smatra da su finansijske mjere potrebne jer mogu smanjiti troškove života i poslovanja, pomoći pri pokretanju preduzeća i olakšati rješavanje stambenog pitanja, ali da same ne mogu zaustaviti iseljavanje sa sjevera Crne Gore.

“Njihovo dejstvo i efekat ostaju ograničeni ako ne postoje: trajna i produktivna radna mjesta, mogućnost profesionalnog napredovanja, razvijeni lanci proizvodnje i prerade; kvalitetno obrazovanje, dostupno zdravstvo, pouzdan javni prevoz, kulturni i društveni sadržaji, sposobne i pravične institucije i povjerenje u budućnost lokalne zajednice”, naveo je.

Poručuje da politika prema sjeveru zato mora preći sa modela „više novca i pojedinačnih projekata“ na model „više lokalne proizvodnje, znanja, institucija i kvaliteta života“.

“Ljudi neće ostati na sjeveru samo zato što im je plaćeno da ostanu. Ostaće kada budu vjerovali da tu mogu dostojanstveno živjeti, ostvarivati stabilan prihod, profesionalno napredovati, zasnovati porodicu i planirati budućnost u narednih deset ili dvadeset godina. Zbog toga finansijske mjere imaju smisla samo ako su dio šire ekonomske, institucionalne i društvene politike koja stanovnicima omogućava da na sjeveru ostvare stabilan prihod, zasnuju porodicu i dugoročno planiraju život”, navodi on.

Doderović tvrdi da su sjeveru potrebna radna mjesta koja omogućavaju sigurnost, profesionalno napredovanje i zaradu koja može konkurisati ponudama u Podgorici ili inostranstvu.

“Najveći potencijal postoji u: prehrambenoj industriji, preradi drveta, proizvodnji finalnih proizvoda, energetici sa većim lokalnim koristima, digitalnim i stručnim uslugama, održivom turizmu, logistici, savremenoj poljoprivredi, zdravstvenim i obrazovnim uslugama”, kazao je on.

Poručuje da iskustva evropskih država takođe pokazuju da se iseljavanje iz slabije razvijenih i udaljenih regiona ne može zaustaviti jednom subvencijom, jednokratnom pomoći ili pojedinačnim infrastrukturnim projektom.

Nacionalna strategija za dugoročne rezultate

Mileva Brajušković-Popović kazala je da Crna Gora prvi put priprema nacionalnu strategiju za demografiju, čime demografska politika dobija mjesto koje do sada nije imala u sistemu javnih politika.

“Ministarstvo socijalnog staranja, brige o porodici i demografije formiralo je Radnu grupu za izradu Nacionalne strategije za demografiju Crne Gore za period 2027–2037. godine. U njenom radu učestvuju predstavnici nadležnih institucija, akademske zajednice i međunarodnih partnera, jer želimo da Strategija bude zasnovana na stručnim analizama i pouzdanim podacima. Trenutno smo u fazi izrade analitičke osnove, odnosno prikupljanja i analize demografskih pokazatelja, postojećih politika i međunarodnih iskustava. Paralelno sa tim, kroz saradnju sa resornim institucijama i lokalnim samoupravama identifikujemo ključne izazove i moguće pravce djelovanja”, navela je.

Objašnjava da će nakon završetka analitičke faze uslijediti definisanje strateških ciljeva, mjera, nosilaca aktivnosti, rokova i indikatora za praćenje realizacije.

“Strategija će obuhvatiti unapređenje populacione politike, podršku porodicama sa djecom, mjere za ublažavanje iseljavanja mladih, regionalnu demografsku revitalizaciju, aktivno starenje stanovništva, unapređenje demografskih statistika i razvoj mehanizama za praćenje efekata javnih politika na demografske tokove. Naš cilj nije da usvojimo još jedan strateški dokument, već da postavimo temelje dugoročne demografske politike koja će imati mjerljive rezultate”, poručuje ona.

U sjevernoj regiji najmanje osnovaca

Statistika Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija pokazuje da državne osnovne škole na sjeveru zemlje broje najmanje đaka. Školske 2024/25. godine u centralnoj regiji bila su 34.693 đaka, u južnoj znatno manje 19.180, dok su na sjeveru bila 14.392 školaraca.

“Prema podacima za 2024/25. godinu po ukupnom broju učenika prednjači Podgorica sa 21.556 đaka, dok drugo i treće mjesto zauzimaju Nikšić (6.748) i Bar (5.419). Zatim slijede: Bijelo Polje (3.938), Budva (3.749), pa Herceg Novi (3.181). Za njima su: Rožaje (2.665), Berane (2.592), Kotor (2.539), Ulcinj (2.219) i Tivat (2.073). Između hiljadu i dvije hiljade đaka imaju: Danilovgrad (1.781), Pljevlja (1.732), Zeta (1.663), Tuzi (1.472), pa Cetinje (1.312). Gradovi sa najmanjim brojem osnovaca nalaze se u sjevernoj regiji i to: Plav (971), Kolašin (559), Mojkovac (545), Andrijevica (352), Petnjica (351), Gusinje (268), Žabljak (217) i Plužine (131). Na dnu liste nalazi se Šavnik sa svega 71 učenikom”, pokazuje statistika Ministarstva.

Miroslav Doderović objašnjava da se u opštinama koje gube stanovništvo zatvaraju škole, ukidaju autobuske linije, smanjuje se broj radnih mjesta i pogoršava dostupnost javnih usluga. Navodi da tako nastaje začarani krug depopulacije.

“Škola, dom zdravlja, put, autobuska linija ili vodovod imaju visoke fiksne troškove. Kada broj stanovnika opadne, trošak po korisniku raste. Država tada mora da bira između većih subvencija i smanjenja dostupnosti usluga, što može dodatno podstaći iseljavanje. Mladi ne porede samo zarade u različitim gradovima. Oni porede cjelokupne životne puteve. Životne mogućnosti koncentrisane su u Podgorici i na Primorju. Podgorica i Primorje nude širi izbor: fakulteta i obrazovnih programa, zanimanja i poslodavaca, zdravstvenih usluga, kulturnih i sportskih sadržaja, profesionalnih i društvenih kontakata, mogućnosti za napredovanje, stanovanja i porodičnog života”, objašnjava.

Iz Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija ističu da depopulacija stanovništva, iako nije pitanje koje je u direktnoj nadležnosti njihovog resora, potpuno prirodno direktno utiče na obrazovni sistem.

“U pitanju je složeni društveni problem čije je rješavanje moguće samo kroz razvijenu demografsku politiku i koordinaciju svih politika na nacionalnom nivou. Ključni okvir za djelovanje Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija predstavlja Strategija reforme obrazovanja 2025–2035, razvijena u saradnji sa UNICEF-om, uz podršku Delegacije Evropske unije”, objašnjavaju.

Prioritet – smanjenje regionalnih razlika

Iz Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija ističu da je u Strategiji kao prvi strateški prioritet definisana pravičnost i dostupnost obrazovanja, sa posebnim fokusom na smanjenje regionalnih razlika i unapređenje uslova za obrazovanje djece u manje razvijenim sredinama.

“Iz tog razloga je u prethodnom periodu sproveden veliki broj aktivnosti koje imaju za cilj da svakom djetetu bude obezbijeđeno jednako pravo na kvalitetno obrazovanje, bez obzira na mjesto stanovanja. Ministarstvo je opredijelilo značajna sredstva za izgradnju novih i rekonstrukciju postojećih objekata, a posebna pažnja je posvećena upravo ruralnim sredinama, s posebnim akcentom na sjever države. Tako su u potpunosti ili djelimično rekonstruisani brojni objekti u ovim sredinama, a obezbijeđeni su i najsavremenija ICT oprema, inventar, pristup internetu i tako dalje, kako bi stvorili adekvatne uslove za realizaciju nastavnog procesa”, navode.

Ističu da su uložena značajna sredstva u modernizaciju voznog parka i obezbjeđivanje organizovanog besplatnog prevoza za učenike u seoskim sredinama.

“Tako je Ministarstvo u prethodnom periodu obezbijedilo nove mini-autobuse i kombi vozila koja su prilagođena zahtjevnim terenima i seoskim putevima, a najveći broj novih vozila dodijeljen je upravo školama u opštinama sa izraženom teritorijalnom razuđenošću i koje se suočavaju sa problemom depopulizacije. Takođe, Ministarstvo se trudi da uvijek isprati potrebe lokalnih zajednica u situacijama kada za to postoji opravdanost na terenu, pa su u prethodnom periodu nakon što su decenijama ili godinama bila zatvorena, opet otvorena određena područna odjeljenja u različitim krajevima Crne Gore (Mala Crna Gora na Žabljaku, Crni Kuk u Banjanima, Nikšić), kao i nove vaspitne ustanove predškolskih ustanova kako bi ovoj djeci bilo dostupno i kvalitetno predškolsko obrazovanje”, poručuju.

Imajući na umu značaj dodatne podrške za roditelje i učenike, jedna od najznačajnijih mjera koja je predviđena Strategijom reforme obrazovanja 2025–2035. je i uvođenje koncepta cjelodnevne škole.

“Cilj je da se kroz produženi boravak i dodatne obrazovne i razvojne aktivnosti pruži veća podrška roditeljima, unaprijedi kvalitet obrazovanja i doprinese stvaranju uslova koji podstiču ostanak porodica u tim sredinama. Dakle, pristup Ministarstva se zasniva stvaranju održive mreže ustanova koja će uz unapređenje kvaliteta obrazovne infrastrukture, otvaranje novih područnih odjeljenja, organizaciju školskog prevoza, obezbjeđenje kvalitetnijih uslova rada za nastavnike, obezbijediti da svako dijete ima pristup kvalitetnom obrazovanju, bez obzira na mjesto stanovanja”,  objašnjavaju.