Usvajanje “Euro modela” u Crnoj Gori je izuzetno hrabar, ali istorijski neminovan potez, smatra profesorica Ekonomskog fakulteta Mirjana Kuljak.
Ona je istakla da je naša ekonomija decenijama bila zarobljena u stanju u kojem je država tolerisala sivu ekonomiju, rad na crno, niske plate i izbjegavanje poreza, dok su poslodavci zauzvrat obezbjeđivali prividnu zaposlenost, a radnici ćutke pristajali na preživljavanje.
“Taj model “jeftine radne snage i slabih institucija” bio je glavni razlog neadekvatnog razvoja crnogorske ekonomije, pretvorene u monokulturu turizma i uvozne potrošnje. Spajićev “Euro model” je izvršio svjestan, radikalan administrativni šok, koji je brutalno prekinuo tu istorijsku stazu. Država više ne dozvoljava poslodavcima da svoju nekonkurentnost kriju iza eksploatacije radnika. Ekonomija je stavljena pred zid: mora postati produktivna da bi preživjela”, napisala je Kuljak na svom fejsbuk profilu.
Ona potom nabraja niz pretpostavki koje bi obezbijedile uspješnost Euro modela:
Kako kaže, moramo hitno dati punu snagu Agenciji za zaštitu konkurencije da slomi trgovačke monopole, digitalizovati registre rada do nivoa realnog vremena i poreski stimulisati produktivnost preduzeća na sjeveru.
“Da bi uspio “Euro model”, potrebno je slamanje neopravdanog skoka cijena i radikalno jačanje Agencije za zaštitu konkurencije, kako bi se oštro kaznilo oligopolsko i kartelsko ponašanje velikih trgovaca, koji rast plata prelivaju na leđa kupaca. Potreban je digitalni “štit” protiv sive zone. Uvođenje centralizovanog, digitalnog registra ugovora u realnom vremenu (poput rumunskog sistema), čime se onemogućavaju fiktivni ugovori na pola radnog vremena i rad na crno. Zatim, podsticaj produktivnosti, a ne pukih nameta, odnosno izmjene poreskih zakona kako bi se uvele ozbiljne olakšice za preduzeća (naročito na nerazvijenom sjeveru) koja investiraju u modernizaciju, nove tehnologije i automatizaciju”, pojasnila je Kuljak.
“Reformska legislativa ne smije biti plijen partijskih prepucavanja. Bez stabilne političke podrške i konsenzusa u Skupštini oko ovih sistemskih zakona, institucije nemaju snagu da sprovedu pravila na terenu. Dakle, odgovornost je i na Skupštini”, istakla je Kuljak.
Usporedo sa ovim tektonskim promjenama, kako je dodala, proces pristupanja Evropskoj uniji služi kao ključni institucionalni štit i katalizator.
“Stroga evropska pravila iz pregovaračkih poglavlja ne dozvoljavaju da se ovaj model uruši pod pritiskom političkog oportunizma. EU integracije Crnoj Gori nameću gotove, testirane regulatorne okvire i primoravaju nas da reforme sprovodimo po najvišim standardima, obezbjeđujući finansijsku podršku i ekspertsko znanje. Evropska agenda daje nam “zube” i jasan putokaz: ona pomaže da se ove izuzetno zahtjevne promjene lakše i bezbjednije sprovedu, djelujući kao garant da se više nikada nećemo vratiti na staru, trulu stazu ekonomskog preživljavanja. “Euro model” je neophodan potres, a Evropska unija je okvir koji će taj potres pretvoriti u modernu i održivu privredu”, smatra Kuljak.
Prema njenom mišljenju, da bi ovaj model bio istorijska šansa, a ne fiskalni slom, mora se adresirati odgovornost onih koji su nadležni za sprovođenje pravila, jer ovo nije posao samo za Ministarstvo finansija, već i za druga ministarstva i institucije. Tu je navela da je potrebna reforma pravosuđa i državne administracije, jer bez vladavine prava i efikasnog aparata, formalna pravila ostaju mrtvo slovo na papiru.
“Zatim, smanjenje transakcionih troškova za biznis – ako radikalno podižete minimalac, morate srezati administrativna opterećenja da ne biste ugasili mikro i mala preduzeća. Kidanje neformalnih klijentelističkih normi – onih koje u Crnoj Gori eufemistički zovemo “učinjenošću”, a koje drže naše institucije “zaglavljenima” i u stanju zavisnosti. Na kraju, ne određuje budućnost Crne Gore visina minimalne plate; određuje je kvalitet institucija koje putem mehanizama institucionalne prinude tu platu čine sigurnom. Tabela trpi sve, ali realan život i privreda ne praštaju institucionalne prečice”, zaključila je profesorica Kuljak.
Poređenje sa reformama Ante Markovića
Profesorica Kuljak je napravila i poređenje sa reformama poslednjeg premijera SFRJ Ante Markovića.
– Spajićev “Euro model” je, baš poput Markovićevog, napravio svjestan, radikalan administrativni šok – podigao je plate, ukinuo i smanjio doprinose, te brutalno prekinuo decenijsku zavisnost od istorijske staze koja se bazirala na tolerisanju sive ekonomije i jeftine radne snage. Ali sama ta odluka nije dovoljna za trajan uspjeh. Ako “Euro model” ostane samo na pukom administrativnom povećanju cifara na računima građana, poješće ga destruktivne ekonomske sile i neformalne institucije, baš kao što su pojele Markovićeve reforme 1990. godine. Bez jakih institucija, oligopoli će nastaviti da gutaju povećanje plata kroz ugradnju u cijene (institucionalna inflacija), a dio privrede će spas tražiti u sivoj zoni i fiktivnim ugovorima – ukazala je Kuljak.
Prema njenim riječima, Markovićeva reforma je propala jer nije imala institucije koje bi je odbranile od političkih elita i neformalnih opstrukcija.
– Da se istorija ne bi ponovila, usvajanje “Euro modela” mora se prepoznati kao prelomni trenutak koji zahtijeva široki društveni i politički konsenzus. Ovo više nije pitanje Pokreta Evropa sad, DPS-a ili bilo koje partije pojedinačno – ovo je pitanje izgradnje države sa “zubima”. “Euro model” je bio neophodan potres koji je srušio stare, loše ekonomske navike, a naša zrelost da izgradimo jake institucije i uđemo u EU odrediće da li ćemo ovog puta uspjeti tamo gdje smo 1991. godine tragično pali – zaključila je Kuljak.
